EUDR – Przepisy dotyczące drewna w Unii Europejskiej: Łańcuch dostaw producenta okien z drewna krajowego w świetle Rozporządzenia EUDR

Niniejszy artykuł przedstawia szczegółową analizę łańcucha dostaw producenta okien z drewna, operującego na rynku krajowym w Unii Europejskiej. Punktem wyjścia jest surowiec pozyskiwany z Lasów Państwowych, który następnie trafia do małego tartaku, by ostatecznie, w formie przetworzonych komponentów, dotrzeć do średniego przedsiębiorcy wytwarzającego finalny produkt – ramy okienne. Cały ten proces zostanie przeanalizowany przez pryzmat nowych, rygorystycznych obowiązków wynikających z Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1115, znanego powszechnie jako Rozporządzenie EUDR, dotyczącego produktów związanych z wylesianiem i degradacją lasów.

Celem artykułu jest nie tylko identyfikacja obowiązków poszczególnych uczestników łańcucha, ale także zbadanie, jak przepisy te wpływają na relacje biznesowe, odpowiedzialność prawną oraz przepływ informacji, ze szczególnym uwzględnieniem statusu Małych i Średnich Przedsiębiorstw (MŚP). Analiza ta wykaże, że EUDR, choć ukierunkowane na globalne problemy wylesiania, fundamentalnie redefiniuje pojęcia transparentności i należytej staranności również na rynkach lokalnych i w łańcuchach dostaw opartych w całości o surowiec unijny.

1. Kontekst regulacyjny: Filary Rozporządzenia EUDR

Rozporządzenie EUDR, które zastępuje dotychczasowe regulacje (w tym EUTR – Rozporządzenie (UE) nr 995/2010), stanowi kamień milowy w polityce środowiskowej Unii Europejskiej. Jego nadrzędnym celem jest zapewnienie, że produkty wprowadzane na rynek UE lub z niego wywożone nie przyczyniają się do globalnego wylesiania ani degradacji lasów. Dla branży drzewnej, w tym producentów okien, zrozumienie tych regulacji jest absolutnie kluczowe dla ciągłości działania.

Zasięg przedmiotowy: Co podlega regulacji?

Zakres EUDR jest szeroki i nie ogranicza się jedynie do surowego drewna. Drewno jest, co oczywiste, jednym z kluczowych towarów objętych zakresem rozporządzenia. Jednak regulacje idą znacznie dalej, obejmując produkty powiązane, które zawierają drewno lub zostały z niego wytworzone. Przykładowo, meble drewniane są wprost wskazane jako podlegające nowym przepisom. W kontekście naszego analizowanego łańcucha, ramy okienne, które mogą być klasyfikowane jako produkty złożone lub nawet w pewnych kontekstach zbliżone do mebli (np. kod HS 9403), z całą pewnością mieszczą się w definicji produktu objętego regulacją.

Co istotne, EUDR wykazuje się dużą skrupulatnością, włączając do swojego zakresu również produkty uboczne procesu obróbki drewna. Wióry i trociny, wyprodukowane jako nieunikniony rezultat pracy tartaków i objęte kodem HS 4401, również podlegają temu rozporządzeniu. Uzasadnieniem jest fakt, iż produkty te nie są bezwartościowym odpadem – mogą być i są wykorzystywane komercyjnie, na przykład jako drewno opałowe lub surowiec do produkcji płyt lub pelletu. To pokazuje, że prawodawca unijny dąży do uszczelnienia systemu, uniemożliwiając „ucieczkę” jakiejkolwiek formy surowca drzewnego spod kontroli.

Trzy warunki legalnego obrotu

Centralnym punktem Rozporządzenia EUDR jest ustanowienie trzech fundamentalnych warunków, które muszą być spełnione łącznie, aby odpowiednie towary i produkty mogły być legalnie wprowadzane do obrotu, udostępniane na rynku UE lub z niego wywożone.

1. Produkt nie może powodować wylesiania: Oznacza to, że surowiec (drewno) nie może pochodzić z gruntów, które zostały wylesione po 31 grudnia 2020 r. W kontekście krajowego łańcucha dostaw w Polsce, gdzie gospodarka leśna jest prowadzona w sposób planowy, ten warunek wydaje się łatwy do spełnienia. Jednak EUDR wymaga nie tylko deklaracji, ale twardych dowodów.
2. Produkt musi być wyprodukowany zgodnie z właściwymi przepisami kraju produkcji: To warunek o znacznie szerszym zakresie. Nie chodzi tylko o legalność samego pozyskania drewna (np. posiadanie pozwolenia na wycinkę). EUDR wymaga zgodności z całym spektrum prawa kraju produkcji, co obejmuje między innymi przepisy dotyczące praw do użytkowania gruntów, kompleksowe prawo ochrony środowiska, a także przepisy dotyczące praw pracowniczych i praw ludności rdzennej (jeśli dotyczy). Dla Lasów Państwowych oznacza to konieczność udowodnienia zgodności z polskim i unijnym prawem leśnym, ochrony przyrody, ale też Kodeksem Pracy.
3. Dla produktu musi zostać przedłożone oświadczenie o należytej staranności (OŚN): To jest kluczowy mechanizm proceduralny EUDR. Nie wystarczy być zgodnym z prawem – trzeba to aktywnie udowodnić i wziąć za to odpowiedzialność. Oświadczenie o należytej staranności (ang. Due Diligence Statement, OŚN) jest formalnym dokumentem, składanym w specjalnie do tego stworzonym centralnym Systemie Informacyjnym EUDR, w którym podmiot wprowadzający produkt do obrotu deklaruje, że przeprowadził wymaganą analizę i stwierdził brak lub jedynie znikome ryzyko niezgodności.

Te trzy filary tworzą nową rzeczywistość rynkową. Zgodność z EUDR nie jest opcją, lecz warunkiem sine qua non dostępu do rynku.

2. Rola i obowiązki podmiotów w łańcuchu dostaw

Aby zrozumieć, jak te zasady działają w praktyce, musimy precyzyjnie zdefiniować role uczestników naszego łańcucha: Lasów Państwowych, małego tartaku i średniego producenta okien. EUDR wprowadza kluczowe pojęcie „podmiotu” (ang. operator).

Podmiotem jest każda osoba fizyczna lub prawna, która w ramach działalności handlowej wprowadza odnośne produkty do obrotu (po raz pierwszy udostępnia na rynku UE) lub je wywozi. To na tym podmiocie ciąży główny obowiązek przeprowadzenia procedury należytej staranności i złożenia OŚN.

Co jednak w sytuacji, gdy produkt jest przetwarzany w kolejnych etapach? Tutaj pojawia się definicja podmiotu znajdującego się na dalszym etapie łańcucha dostaw. Zgodnie z przepisami, osoba, która przekształca odnośny produkt (np. kłody drewna) w inny odnośny produkt (np. tarcicę, lamele) i następnie wprowadza ten nowy produkt do obrotu, jest również traktowana jako podmiot. To rozróżnienie jest fundamentalne dla zrozumienia obowiązków tartaku i producenta okien.

A. Lasy Państwowe (Producent / Pierwszy Podmiot)

W naszym scenariuszu, łańcuch rozpoczyna się w lesie. Zakładając, że to Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe (lub inny pierwotny właściciel lasu) jako pierwsze sprzedaje pozyskane surowe kłody drewna na rynek, staje się pierwszym podmiotem w rozumieniu EUDR.

W przypadku produktów wyprodukowanych w Unii Europejskiej, podmiotem jest zazwyczaj osoba, która dystrybuuje je lub wykorzystuje komercyjnie po ich wyprodukowaniu, co w tym przypadku jasno wskazuje na producenta lub wytwórcę surowca, czyli Lasy Państwowe.

Na Lasach Państwowych, jako na pierwszym podmiocie, spoczywa pełen zakres obowiązków:

1. Przeprowadzenie pełnej procedury należytej staranności (Art. 8): Lasy Państwowe muszą wdrożyć i utrzymywać system należytej staranności (ang. Due Diligence System, DDS). Nie jest to jednorazowa czynność, ale stały proces.
2. Złożenie Oświadczenia o Należytej Staranności (OŚN): Przed fizycznym wprowadzeniem kłód do obrotu (czyli sprzedażą do tartaku), Lasy Państwowe muszą złożyć odpowiednie OŚN w centralnym Systemie Informacyjnym EUDR.

Sercem tego procesu jest należyta staranność, która składa się z trzech etapów:

• Etap 1: Zbieranie informacji. To najbardziej rewolucyjna zmiana. Lasy Państwowe muszą zebrać i udokumentować precyzyjne informacje o produkcie. Kluczowym wymogiem jest geolokalizacja każdej działki, na której wyprodukowano (pozyskano) drewno, wraz z datą lub zakresem czasowym pozyskania. W przypadku gospodarki leśnej oznacza to konieczność precyzyjnego śledzenia surowca z poziomu konkretnego wydzielenia leśnego.
• Etap 2: Ocena ryzyka. Na podstawie zebranych informacji, Lasy Państwowe muszą przeprowadzić ocenę ryzyka. Muszą ocenić, czy istnieje ryzyko (inne niż znikome), że surowiec (kłody) jest niezgodny z którymkolwiek z trzech filarów EUDR: czy pochodzi z wylesiania (po 2020 r.) lub czy został pozyskany z naruszeniem prawa kraju produkcji (prawa użytkowania gruntów, prawa ochrony środowiska, prawa pracy itd.) . W kontekście polskim, gdzie gospodarka leśna jest uregulowana, ryzyko to może być ocenione jako niskie, ale ocena ta musi być formalnie przeprowadzona i udokumentowana.
• Etap 3: Ograniczanie ryzyka. Jeśli ocena wykaże ryzyko wyższe niż znikome, podmiot musi podjąć działania mitygujące. W przypadku Lasów Państwowych, zakłada się, że systemowe zarządzanie powinno prowadzić do oceny ryzyka jako znikomego.

Po pomyślnym przejściu tej procedury, Lasy Państwowe składają OŚN i otrzymują unikalny numer referencyjny dla danej partii surowca. Ten numer staje się „paszportem” dla drewna.

B. Mały Tartak (Mały Przedsiębiorca – MŚP)

Kłody z Lasów Państwowych, opatrzone numerem referencyjnym OŚN, trafiają do małego tartaku. Tartak ten jest klasyfikowany jako małe przedsiębiorstwo (MŚP). Jego rola polega na przetworzeniu kłód (jeden odnośny towar) w lamele okienne (inny odnośny towar, o odrębnym kodzie HS).

Zgodnie z definicją, przetworzenie odnośnego towaru w nowy odnośny produkt (z kłód na lamele) i wprowadzenie go do obrotu (sprzedaż producentowi okien) sprawia, że tartak staje się podmiotem.

Logika podpowiadałaby, że tartak musi teraz powtórzyć całą procedurę należytej staranności dla lameli. Tu jednak EUDR wprowadza kluczowe rozróżnienie i pewne uproszczenie, szczególnie dla MŚP.

W przypadku, gdy przedsiębiorstwo jest MŚP (a nasz tartak nim jest) i wytwarza nowy odnośny produkt (lamele) z towarów (kłód), które już zostały poddane badaniu należytej staranności i w odniesieniu do których złożono już ONS na wcześniejszym etapie (przez Lasy Państwowe), zastosowanie znajduje specjalny przepis (Art. 4 ust. 8).

Na mocy tego przepisu, mały tartak jako MŚP:

• Nie jest zobowiązany do przeprowadzenia własnej, odrębnej procedury należytej staranności (zbierania informacji, oceny ryzyka) dla wytworzonych lameli.
• Nie jest zobowiązany do złożenia nowego oświadczenia o należytej staranności (OŚN) w systemie informacyjnym dla tych lameli.

To pozornie duże ułatwienie administracyjne. Jest jednak druga strona medalu, która jest kluczowa dla zrozumienia mechanizmu EUDR:

Tartak (MŚP) zachowuje pełną odpowiedzialność za zgodność produktu z przepisami.

Co to oznacza w praktyce? Uproszczenie jest proceduralne, a nie merytoryczne. Tartak nie musi wypełniać dokumentów, ale ponosi odpowiedzialność prawną, jakby je wypełnił. Jego kluczowym obowiązkiem staje się:

1. Uzyskanie i przechowanie numeru referencyjnego ONS pierwotnego dostawcy (Lasów Państwowych) dla kłód, z których wyprodukował lamele.
2. Przekazanie tego numeru referencyjnego kolejnemu nabywcy (producentowi okien).
3. Wewnętrzne upewnienie się, że proces jest wiarygodny. Mimo braku formalnego obowiązku DDS, tartak musi działać z należytą starannością handlową. Musi zapewnić, że w jego zakładzie nie dochodzi do mieszania drewna „certyfikowanego” (z OŚN) z drewnem niewiadomego pochodzenia (jeśli takie by posiadał). Musi ufać, ale i weryfikować, czy OŚN od Lasów Państwowych jest wiarygodne. Jeśli organ kontrolny zakwestionuje lamele, tartak nie będzie mógł zasłonić się niewiedzą – będzie musiał wskazać OŚN, na którym bazował. Jeśli to OŚN okaże się fałszywe lub błędne, odpowiedzialność może być solidarna.

C. Producent Okien (Średni Przedsiębiorca – MŚP)

Trzecim ogniwem jest producent okien, sklasyfikowany jako średni przedsiębiorca, a więc również MŚP w rozumieniu przepisów UE. Kupuje on lamele od małego tartaku. W swoim zakładzie przetwarza je dalej – najpierw produkując klejonkę (drewno klejone warstwowo), a następnie z tej klejonki wytwarzając gotowe ramy okienne.

Ramy okienne, jako produkty złożone zawierające drewno (potencjalnie klasyfikowane pod kodami HS 9403 lub podobnymi), są odnośnymi produktami objętymi Rozporządzeniem EUDR.

Gdy producent okien sprzedaje (wprowadza do obrotu lub udostępnia na rynku) gotowe ramy okienne, które są nowym odnośnym produktem, formalnie staje się podmiotem.

Jego sytuacja jest jednak analogiczna do sytuacji małego tartaku. Ponieważ jest MŚP i wytwarza swój produkt (ramy) z komponentów (lameli), które: a) same są odnośnym produktem, b) powstały z towaru (kłód), dla którego złożono OŚN,

…producent okien również korzysta z uproszczenia zawartego w Art. 4 ust. 8.

Podobnie jak tartak, producent okien:

• Nie jest zobowiązany do przeprowadzenia odrębnej, pełnej procedury należytej staranności dla ram okiennych ani do złożenia nowego OŚN.
• Zachowuje pełną odpowiedzialność za zgodność produktu (ram okiennych) z przepisami EUDR.

Obowiązki producenta okien skupiają się więc na zarządzaniu informacją i łańcuchem zaufania:

1. Musi on otrzymać od tartaku numer referencyjny OŚN, który tartak otrzymał od Lasów Państwowych. Ten numer jest „biletem” legalności, który „podróżuje” z surowcem przez cały łańcuch.
2. Musi przechowywać ten numer i być w stanie udostępnić go organom kontroli lub kolejnym nabywcom.
3. Musi zapewnić identyfikowalność (traceability) w obrębie własnego zakładu. Musi być w stanie wykazać, że konkretna partia ram okiennych została wyprodukowana z partii lameli powiązanej z konkretnym numerem referencyjnym OŚN.

Warto tu zauważyć dodatkowy aspekt. Jeśli producent okien (MŚP) sprzedaje swoje ramy innemu, dużemu przedsiębiorstwu (np. dużemu deweloperowi lub sieci handlowej, która nie jest MŚP), ten duży podmiot handlowy będzie miał własne obowiązki. Taki podmiot handlowy niebędący MŚP musi bowiem upewnić się, że należyta staranność została właściwie zachowana na wcześniejszych etapach. W praktyce oznacza to, że duży klient zażąda od producenta okien pełnej dokumentacji, w tym numerów referencyjnych ONS. Uproszczenie dla MŚP (brak obowiązku składania nowego ONS) nie zwalnia go więc z rynkowego wymogu posiadania idealnie uporządkowanej dokumentacji pochodzenia surowca.

3. Złożoność łańcucha dostaw a realna odpowiedzialność MŚP

Przeanalizowany łańcuch dostaw (Lasy Państwowe -> Tartak -> Producent Okien) jest, w kontekście EUDR, traktowany jako łańcuch dostaw produktów złożonych. Mimo że jest on krótki i krajowy, z perspektywy regulacji wykazuje pewną złożoność.

Ryzyko wynikające ze złożoności

Złożoność łańcucha dostaw zwiększa ryzyko niezgodności. Dlaczego? Ponieważ śledzenie pochodzenia towarów (drewna) z powrotem do konkretnych działek, na których zostały one wyprodukowane, staje się obiektywnie trudniejsze z każdym kolejnym etapem przetwarzania.

• W tartaku kłody z różnych działek (ale objęte tym samym ONS lub różnymi ONS) są cięte i mieszane.
• U producenta okien lamele z różnych dostaw są łączone w klejonkę, a następnie w ramy.

Aby ocenić złożoność łańcucha, podmioty powinny w ramach swojej oceny ryzyka (nawet tej nieformalnej, w przypadku MŚP) sprawdzić, czy w łańcuchu było wielu przetwórców lub wiele etapów, zanim produkt został wprowadzony do obrotu. W naszym przypadku mamy dwa etapy przetwarzania (tartak, producent okien). To wystarczająca złożoność, aby zwiększyć ryzyko utraty precyzyjnej informacji o pochodzeniu.

Pozorna i realna elastyczność dla MŚP

Rozporządzenie EUDR, poprzez uproszczenia dla MŚP (Art. 4 ust. 8), wydaje się powielać znaną z innych obszarów prawa UE zasadę elastyczności. Widać tu analogię do innych aktów prawnych, jak np. rozporządzenia dotyczące zdrowia zwierząt, gdzie prawodawca brał pod uwagę szczególną sytuację małych i średnich przedsiębiorstw. Celem takiego podejścia jest unikanie nieuzasadnionego obciążenia administracyjnego i kosztów dla mniejszych firm.

Jednak, podobnie jak w przypadku bezpieczeństwa żywności czy zdrowia publicznego, cele nadrzędne (w EUDR – ochrona lasów) muszą być egzekwowane poprzez skuteczne kontrole urzędowe .

I tu dochodzimy do sedna problemu dla MŚP w naszym łańcuchu. Pomimo uproszczeń administracyjnych, podmioty (tartak i producent okien) zachowują pełną odpowiedzialność za zgodność produktu z przepisami.

To „przeniesienie obowiązku, ale nie odpowiedzialności” stwarza nową sytuację prawną. Mały tartak i średni producent okien stają się de facto gwarantami należytej staranności przeprowadzonej przez Lasy Państwowe. Ich zwolnienie z obowiązku składania ONS opiera się na założeniu, że ONS złożone na początku łańcucha jest kompletne i prawdziwe.

Jeśli jednak kontrola (np. na granicy przy eksporcie okien z UE lub kontrola krajowa) wykaże, że pierwotne OŚN złożone przez Lasy Państwowe było wadliwe – na przykład błędnie wskazano geolokalizację lub oparto się na nieaktualnych danych dotyczących prawa ochrony środowiska – odpowiedzialność poniesie nie tylko pierwszy podmiot. Odpowiedzialność spadnie na każdego, kto ten produkt udostępniał na rynku. Tartak i producent okien, mimo iż działali w dobrej wierze, opierając się na otrzymanym numerze referencyjnym, stają się częścią łańcucha niezgodności.

Wnioski: Nowa era transparentności i metafora „GPS”

Analizowany łańcuch dostaw, choć w pełni krajowy i oparty na MŚP, doskonale ilustruje rewolucyjny charakter Rozporządzenia EUDR. Wprowadza ono system, w którym transparentność i identyfikowalność nie są już tylko przewagą konkurencyjną (jak w przypadku certyfikatów typu FSC/PEFC), ale stają się prawnym warunkiem wstępnym prowadzenia działalności.

Metafora podsumowująca ten proces, przedstawiona w materiałach źródłowych, jest niezwykle trafna:

Łańcuch dostaw drewna, w kontekście EUDR, działa jak seria rygorystycznych kontroli granicznych, nawet jeśli produkt jest krajowy. Pierwszy podmiot (Lasy Państwowe) zakłada „system GPS” (czyli procedurę należytej staranności i OŚN) na surowiec. Ten system GPS precyzyjnie rejestruje, że surowiec pochodzi z legalnej, „nie-wylesionej” działki.

Kolejne ogniwa – tartak i producent okien, będące MŚP – nie muszą instalować nowych, własnych systemów GPS (nie muszą składać nowych OŚN). Ich zadaniem jest jednak upewnienie się, że pierwotny system GPS działa poprawnie, że sygnał nie został zerwany i że nikt nie manipulował przy danych.

Co najważniejsze, ponoszą oni pełną odpowiedzialność, jeśli na końcu drogi okaże się, że pierwotne dane (o braku wylesiania lub legalności) były błędne. Im bardziej skomplikowany łańcuch (kłoda -> lamela -> klejonka -> rama), tym więcej okazji do „zgubienia sygnału” i tym większe ryzyko, które należy uwzględnić.

Dla średniego producenta okien oznacza to, że jego relacja z dostawcą (tartakiem) i dostawcą jego dostawcy (Lasami Państwowymi) musi wejść na nowy poziom zaufania, ale jednocześnie ścisłej kontroli dokumentacyjnej. Uproszczenia dla MŚP zwalniają z biurokracji, ale nie zwalniają z myślenia ani z ostatecznej odpowiedzialności za produkt wprowadzany na rynek Unii Europejskiej.

4. Praktyczna ocena uproszczenia dla MŚP: Paradoks biurokracji i logistyczny koszmar

Choć intencją prawodawcy przy tworzeniu Art. 4 ust. 8 było ewidentne odciążenie Małych i Średnich Przedsiębiorstw od dodatkowych obowiązków administracyjnych, krytyczna ocena tego mechanizmu z perspektywy realnej działalności produkcyjnej ujawnia fundamentalny paradoks.

Zwolnienie producenta okien (MŚP) z obowiązku składania własnego Oświadczenia o Należytej Staranności (OŚN) i jednoczesne obarczenie go pełną odpowiedzialnością za zgodność produktu [21, 22] jest rozwiązaniem pozornie wygodnym. W praktyce jednak generuje ono potężne wyzwanie logistyczne, które wielu przedsiębiorców może ocenić – i nie będzie to ocena bezpodstawna – jako rozwiązanie nielogiczne, czy wręcz „głupie” z biznesowego punktu widzenia.

Problem „Setek OŚN-ów”

Analiza sytuacji, w której producent okien (MŚP) musi polegać na numerach referencyjnych OŚN od swoich dostawców, obnaża słabość tego systemu. Należy założyć realia rynkowe:

1. Wielu dostawców: Średni producent okien rzadko opiera całą swoją produkcję na jednym tartaku. Zazwyczaj współpracuje z wieloma dostawcami lameli, aby dywersyfikować ryzyko i optymalizować koszty.
2. Wiele źródeł surowca: Każdy z tych tartaków pozyskuje surowiec (kłody) z różnych nadleśnictw lub od różnych dostawców, co oznacza, że operuje na wielu różnych, pierwotnych OŚN-ach (złożonych przez Lasy Państwowe lub innych pierwszych operatorów).

W rezultacie, do średniego producenta okien nie trafia jeden numer referencyjny OŚN. Trafiają do niego dziesiątki, a potencjalnie setki różnych numerów referencyjnych, powiązanych z różnymi partiami dostarczonych lameli.

Logistyczny Koszmar Zamiast Uproszczenia

W tym momencie „uproszczenie” z Art. 4 ust. 8 zamienia się w swoje przeciwieństwo. Producent okien, aby zachować zgodność i móc udowodnić legalność surowca, musiałby wdrożyć niezwykle skomplikowany system wewnętrznej identyfikowalności (traceability):

• Musiałby precyzyjnie śledzić, która partia lameli (powiązana z konkretnym numerem OŚN nr 123) trafiła do której partii klejonki, a następnie do której partii gotowych ram okiennych.
• W praktyce produkcyjnej, gdzie materiał z różnych dostaw jest często łączony (tzw. mass balance), staje się to niemal niewykonalne lub wymaga kosztownych systemów segregacji fizycznej.
• Pojawia się pytanie: jeśli klient kupuje 50 okien, które OŚN-y referencyjne ma mu przekazać producent? Listę 15 różnych numerów, z których potencjalnie powstały te okna?

Z tej perspektywy, argument podniesiony przez krytyków tego rozwiązania jest jasny: proceduralnie nielogicznym jest poleganie na obowiązku przekazywania setek pojedynczych numerów referencyjnych OŚN przez cały łańcuch dostaw.

Propozycja Alternatywna: „Głupotą” jest nie wziąć odpowiedzialności

Znacznie prostszym, bardziej przejrzystym i – wbrew pozorom – mniej obciążającym administracyjnie modelem byłoby umożliwienie (lub wręcz nakazanie) producentowi okien (jako MŚP) złożenia własnego, nowego OŚN dla produktu „ramy okienne”.

W takim modelu:

1. Producent okien nadal byłby zobowiązany do zebrania numerów referencyjnych OŚN od swoich dostawców (tartaków).
2. Jednak zamiast przekazywać te setki numerów dalej, agregowałby je we własnym systemie należytej staranności.
3. Składając jedno, własne ONS dla partii okien, formalnie deklarowałby: „Moje okna (Produkt X) powstały z lameli (Produkt Y), które są objęte ONS nr 1, 2, 3… itd. Zweryfikowałem je i biorę za nie odpowiedzialność.”

Taki model ma trzy kluczowe zalety:

• Dla producenta: Zamiast zarządzać chaosem setek numerów w relacji z klientami, zarządza nimi „do wewnątrz”, a na zewnątrz komunikuje jeden, własny numer OŚN.
• Dla klienta (np. dewelopera): Otrzymuje jeden numer referencyjny dla partii okien, co drastycznie upraszcza jego własne obowiązki sprawozdawcze.
• Dla systemu: Odpowiedzialność staje się jawna i sformalizowana. Producent okien, składając ONS, aktywnie potwierdza przeprowadzenie należytej staranności, a nie tylko „milcząco” ją dziedziczy.

Wnioskiem płynącym z tej praktycznej oceny jest stwierdzenie, że obecne uproszczenie dla MŚP może okazać się logistyczną pułapką. Rozwiązanie oceniane jako „głupie” przez przedsiębiorców, czyli obowiązek żonglowania setkami numerów referencyjnych, jest bezpośrednim skutkiem legislacji, która pomyliła zwolnienie z obowiązku formalnego ze stanem faktycznego odciążenia przedsiębiorcy. W wielu przypadkach, jak argumentują sami zainteresowani, lepiej jest złożyć własny ONS i mieć kontrolę nad danymi, niż polegać na skomplikowanym dziedziczeniu odpowiedzialności.

Od chaosu regulacyjnego do cyfrowej konieczności

Analiza łańcucha dostaw producenta okien w świetle Rozporządzenia EUDR prowadzi do jednego, fundamentalnego wniosku: jesteśmy świadkami końca ery „papierowej zgodności” i wzajemnego zaufania w branży drzewnej. EUDR nie jest kolejną regulacją; jest to rewolucja prawna i technologiczna, która wymusza absolutną transparentność i cyfrową identyfikowalność surowca aż do poziomu pojedynczej działki leśnej.

Jak wykazano w artykule, przepisy te generują ogromne wyzwania operacyjne. Szczególnie dotkliwy jest paradoks uproszczenia dla MŚP. Zwolnienie tartaku czy producenta okien z obowiązku składania własnego OŚN, przy jednoczesnym obarczeniu ich pełną odpowiedzialnością prawną, stwarza logistyczny koszmar. Konieczność zarządzania setkami numerów referencyjnych OŚN od różnych dostawców i precyzyjnego ich mapowania na partie produkcyjne jest – jak słusznie zauważają praktycy – rozwiązaniem w kontrze do efektywności biznesowej.

Ten pozorny chaos regulacyjny ma jednak jasny cel: wymuszenie na rynku ewolucji. W nowej rzeczywistości prawnej, systemy zarządzania produkcją (ERP/MES) czy proste arkusze kalkulacyjne przestają być wystarczające.

W odpowiedzi na te wyzwania, na rynku błyskawicznie pojawiają się wyspecjalizowane rozwiązania cyfrowe. Oferują one konkretne narzędzia do automatyzacji procesu należytej staranności (DDS): od wsparcia w zbieraniu danych geolokalizacyjnych, przez zarządzanie ryzykiem, aż po cyfrowe zarządzanie dokumentacją i referencjami OŚN.

Dla producenta okien z naszej analizy, jak i dla małego tartaku, inwestycja w tego typu dedykowane systemy przestaje być wyborem czy przewagą konkurencyjną. Staje się absolutną koniecznością operacyjną. Próba ręcznego zarządzania zgodnością z EUDR w skomplikowanym łańcuchu dostaw jest nie tylko nieefektywna, ale przede wszystkim – śmiertelnie ryzykowna.

Ostatecznie, Rozporządzenie EUDR drastycznie podnosi stawkę. Firmy, które zignorują technologiczną stronę tej rewolucji, ryzykują nie tylko dotkliwymi karami finansowymi (sięgającymi 4% rocznego obrotu w UE), ale przede wszystkim utratą dostępu do rynku – konfiskatą towaru i zakazem jego wprowadzania do obrotu. Adaptacja cyfrowa nie jest już więc kwestią „czy”, ale wyłącznie „kiedy” i „jak”.

nnn

→ Czytaj pełny przewodnik EUDR – kompletne informacje o rozporządzeniu o wylesianiu dla firm.

n