Industrial Accelerator Act: Unia buduje „Twierdzę Europa”. Analiza wycieku projektu rozporządzenia o akceleracji przemysłowej

Projekt rozporządzenia Industrial Accelerator Act (IAA), do którego dotarliśmy, to legislacyjna odpowiedź Brukseli na raport Draghiego i rosnącą presję gospodarczą ze strony Chin i USA. Komisja Europejska planuje radykalne kroki: od wymuszenia kupowania europejskich produktów w zamówieniach publicznych, przez etykietowanie śladu węglowego stali, aż po drakońskie ograniczenia dla inwestorów zagranicznych, w tym przymusowe joint ventures. To koniec naiwnego wolnego rynku – nadchodzi era ekonomicznego bezpieczeństwa i protekcjonizmu klimatycznego.

Europa stoi pod ścianą. Udział UE w globalnej wartości dodanej przemysłu spadł z 20,8% w 2000 r. do 14,3% w 2020 r.. Wysokie ceny energii, globalna nadpodaż dotowanych produktów z Chin oraz agresywna polityka przemysłowa USA (IRA) sprawiają, że europejski przemysł walczy o przetrwanie. W odpowiedzi na te wyzwania, oraz realizując zapowiedzi z „Clean Industrial Deal”, Komisja Europejska przygotowała projekt rozporządzenia Industrial Accelerator Act (IAA). Dokument ten, będący przedmiotem wycieku, ma na celu nie tylko dekarbonizację, ale przede wszystkim reindustrializację kontynentu poprzez stworzenie tzw. rynków wiodących (lead markets).

Poniżej przedstawiamy dogłębną analizę mechanizmów prawnych, które mają zmienić krajobraz gospodarczy Wspólnoty.

Zamówienia Publiczne: Koniec dyktatu ceny

Najważniejszą zmianą systemową, jaką wprowadza IAA, jest fundamentalne przebudowanie zasad zamówień publicznych w kluczowych sektorach strategicznych (wymienionych w Załączniku I, m.in. technologie czyste, cyfrowe, energochłonne). Sektor publiczny, generujący ok. 15% unijnego PKB, ma stać się kołem zamachowym dla europejskich fabryk.

Do tej pory w przetargach królowała cena. IAA to zmienia. Zamawiający publiczni (rząd, samorządy, spółki skarbu państwa) będą mieli obowiązek stosowania kryteriów pozacenowych dotyczących pochodzenia (Union-origin) i śladu węglowego (Low-carbon). Nie jest to „możliwość”, lecz obligatoryjny wymóg („shall require”).

Zmiany uderzą najmocniej w trzy obszary:

1. Przemysł energochłonny: Beton i stal tylko z certyfikatem

Artykuł 9 projektu nakazuje, aby w przetargach na roboty budowlane i dostawy (np. budowa dróg, mostów, budynków użyteczności publicznej) zamawiający wymagali minimalnego udziału produktów, które są niskoemisyjne i pochodzą z Unii. Dotyczy to w pierwszej kolejności stali, cementu i aluminium.

Dla polskich firm budowlanych i producentów materiałów oznacza to rewolucję.

• Definicja „Low-Carbon”: Produkt będzie uznany za niskoemisyjny tylko wtedy, gdy spełni kryteria określone w przyszłych aktach delegowanych do rozporządzenia CPR (Construction Products Regulation) lub ESPR (Ecodesign).
• Weryfikacja: Firmy będą musiały przedstawiać deklaracje zgodności oparte na twardych danych o śladzie węglowym (PCF – Product Carbon Footprint). Brak wyliczeń LCA (Life Cycle Assessment) zamknie drogę do przetargów publicznych.

2. Motoryzacja: Floty publiczne jako bastion UE

Sektor automotive, będący symbolem przemysłowej potęgi Europy, przeżywa kryzys. Rentowność dostawców spadła z 7,4% w 2017 r. do 5% w 2023 r., a produkcja komponentów spada. Aby ratować branżę przed zalewem chińskich elektryków, IAA wprowadza Artykuł 10.

W przetargach na zakup, leasing lub wynajem pojazdów (elektrycznych, wodorowych, hybryd plug-in), a także w kontraktach na usługi transportu publicznego (autobusy), zamawiający będą musieli wymagać spełnienia kryteriów „Union-origin” określonych w Załączniku III. Oznacza to, że samorząd kupujący flotę autobusów elektrycznych lub radiowozów nie będzie mógł wybrać oferty opartej wyłącznie na pojazdach spoza UE, nawet jeśli będą one tańsze o 30%. Mechanizm ten ma na celu „przywiązanie” wydatków publicznych do europejskich fabryk baterii i komponentów.

3. Aukcje OZE i technologie Net-Zero: Twierdza Europa

Projekt nowelizuje Net-Zero Industry Act (NZIA), drastycznie zaostrzając zasady aukcji na odnawialne źródła energii (OZE). Do tej pory kryteria odporności (resilience) były często traktowane po macoszemu. IAA wprowadza Artykuł 25b i 26b, które narzucają twarde wymogi „local content”.

Szczegółowe wymogi zawarte w nowym Załączniku II do NZIA są niezwykle precyzyjne i pokazują skalę determinacji KE:

• Magazyny energii: W okresie przejściowym (1-3 lata od wejścia w życie) systemy muszą być montowane w UE i zawierać BMS oraz dwa kluczowe komponenty z UE. Po 3 latach wymóg obejmie także ogniwa bateryjne i materiały katodowe.
• Fotowoltaika: Po 3 latach od wejścia w życie przepisów, inwerter oraz trzy inne kluczowe komponenty muszą pochodzić z Unii.
• Wiatraki: Wymóg co najmniej dwóch kluczowych komponentów (np. łopat, gondoli) pochodzących z UE po 3 latach.
• Wodór: Elektrolizery muszą być montowane w UE, a stosy (stacks) i dwa inne komponenty muszą być unijne.

Mechanizm bezpieczeństwa: Kiedy można ominąć przepisy?

Komisja Europejska, świadoma ryzyka niedoborów lub skokowego wzrostu cen, wprowadza wentyle bezpieczeństwa. Zamawiający będą mogli odstąpić od wymogów „Made in EU” i „Low-Carbon” w kilku przypadkach:

1. Gdy na rynku jest tylko jeden dostawca (monopol).
2. Gdy nie wpłynęły żadne odpowiednie oferty.
3. Kryterium kosztowe: Jeśli zastosowanie wymogów unijnych spowodowałoby wzrost kosztów o ponad 30% (w przypadku zamówień publicznych) lub 25% (w przypadku aukcji OZE).

Ten próg (25-30%) definiuje de facto „premię za bezpieczeństwo”, jaką UE jest gotowa zapłacić za reindustrializację. Jeśli chiński panel PV lub autobus jest tańszy o 20%, europejski podatnik i tak ma dopłacić do produktu unijnego. Dopiero przy różnicy powyżej 30% wygrywa ekonomia.

FDI: Inwestujesz w Unii? Oddaj kontrolę i technologię

Rozdział V projektu IAA to prawdziwa rewolucja w podejściu do Bezpośrednich Inwestycji Zagranicznych (FDI). Komisja Europejska zidentyfikowała tzw. „wschodzące kluczowe sektory strategiczne” (wymienione w Załączniku IV, m.in. technologie czyste, zaawansowane materiały).

Dla inwestycji w te sektory, których wartość przekracza 100 milionów EUR, projekt wprowadza drakońskie warunki. Jeśli inwestor zagraniczny (np. chiński gigant bateryjny czy amerykański koncern technologiczny) chce przejąć kontrolę nad aktywem w UE lub wybudować nową fabrykę (greenfield), musi spełnić łącznie szereg wymogów, które de facto kończą erę swobodnego przepływu kapitału w strategicznych branżach.

Oto lista warunków zaporowych (Art. 29):

1. Szklany sufit: Maksymalnie 49% udziałów

To najważniejszy punkt regulacji. Inwestor zagraniczny nie może posiadać, bezpośrednio ani pośrednio, więcej niż 49% udziałów lub praw głosu w unijnym przedsiębiorstwie lub aktywach. Oznacza to koniec stuprocentowych spółek-córek zagranicznych koncernów w kluczowych sektorach. Inwestor musi utworzyć spółkę typu Joint Venture z podmiotem unijnym.

2. Przymusowy transfer technologii (IP)

Wymóg Joint Venture to nie wszystko. Inwestor zagraniczny ma obowiązek zawrzeć umowy licencyjne na swoje prawa własności intelektualnej (IP) i know-how na rzecz unijnego podmiotu (spółki celowej), aby umożliwić mu prowadzenie i rozwój działalności. Co więcej, wszelkie nowe IP wytworzone przez taką spółkę w Unii ma należeć wyłącznie do niej lub być współwłasnością z inwestorem zagranicznym. To mechanizm mający zapobiec sytuacji, w której europejskie fabryki są tylko „czarnymi skrzynkami” wykonującymi instrukcje z centrali w Szanghaju czy Kalifornii.

3. Podatek od innowacji i lokalne zatrudnienie

Projekt nakłada również sztywne ramy operacyjne:

• Wydatki na R&D: Inwestor musi zobowiązać się do przeznaczania co najmniej 1% globalnych przychodów generowanych przez unijne aktywo na badania i rozwój prowadzone wewnątrz Unii.
• European Workforce: Co najmniej 50% pracowników (na wszystkich szczeblach: operacyjnym, technicznym i menedżerskim) muszą stanowić pracownicy unijni.
• Local Content: Produkty wprowadzane na rynek przez taką inwestycję muszą składać się w co najmniej 50% z wsadów wyprodukowanych w UE.

Wnioski dla Polski: Polska, będąca hubem dla azjatyckich inwestycji w sektorze elektromobilności (np. LG Energy Solution, inwestycje chińskie), znajdzie się w centrum cyklonu. Z jednej strony przepisy te mogą odstraszyć kapitał, który wybierze np. Węgry (jeśli te znajdą sposób na obejście prawa UE) lub kraje poza Unią. Z drugiej strony – to historyczna szansa dla polskich firm (np. grup energetycznych czy przemysłowych) na wejście w rolę obligatoryjnych partnerów Joint Venture dla globalnych gigantów, przejmując przy tym technologie, do których normalnie nie miałyby dostępu.

Stal: Etykieta, która zaboli (Industrial Accelerator Act)

Drugim filarem „akceleracji” jest Rozdział VII, wprowadzający unijną etykietę intensywności emisji gazów cieplarnianych dla stali (Voluntary Union Label on GHG intensity of steel). Choć nazwa sugeruje dobrowolność („voluntary”), w połączeniu z wymogami zamówień publicznych (omówionymi w cz. 1), etykieta ta stanie się przepustką do rynku.

Sektor stalowy odpowiada za niemal 20% przemysłowych emisji w UE. Nowy system ma oddzielić ziarno od plew, czyli stal produkowaną w piecach łukowych z OZE od stali z wielkich pieców węglowych.

Jak to będzie działać?

1. Produkt: Etykietowanie obejmie stal walcowaną na gorąco (hot-rolled carbon steel).
2. Klasyfikacja A-F: Komisja Europejska ustali w aktach delegowanych progi dla klas efektywności od A (najlepsza) do F (najgorsza). Klasa A ma być zarezerwowana dla procesów zgodnych z neutralnością klimatyczną.
3. Metodologia: Obliczenia będą bazować na zweryfikowanych danych z unijnego systemu handlu emisjami (EU ETS) oraz mechanizmu granicznego (CBAM) dla stali importowanej. Kluczowe jest to, że metodologia uwzględni nie tylko emisje bezpośrednie, ale też najważniejsze emisje pośrednie (np. z produkcji energii elektrycznej, wodoru i ciepła).
4. Premia za Recykling: System klasyfikacji będzie uwzględniał udział złomu (scrap share) w produkcie (w przedziale 20-90%), promując stal z recyklingu.

Weryfikacja i Certyfikacja

To nie jest deklaracja marketingowa, którą można wpisać w Excela. Dane muszą być potwierdzone przez akredytowanych weryfikatorów (tych samych, którzy audytują ETS/CBAM). Etykietę wydawać będą niezależne jednostki certyfikujące. System ten ma wyeliminować greenwashing. Producent stali będzie musiał udowodnić każdą tonę CO2.

Co to oznacza dla rynku? Powstanie dwutorowy rynek stali.

• Stal Klasy A/B (Premium): Niezbędna do realizacji inwestycji publicznych, projektów finansowanych z „European Competitiveness Fund” oraz dla klientów z sektora automotive realizujących własne cele ESG. Będzie droga, ale popyt na nią będzie gwarantowany regulacyjnie.
• Stal Klasy E/F (Budget): Trafi na rynek prywatny, do mniej wymagających zastosowań, ale będzie obciążona coraz wyższymi kosztami emisji (ETS/CBAM) i trwale wykluczona z „rynków wiodących”.

Dla polskich hut to sygnał: inwestycje w piece elektryczne i technologie wodorowe to już nie kwestia wizerunku, ale „być albo nie być” na rynku zamówień publicznych w Europie.

Permitting: Koniec z urzędniczym „niedasizmem”

Rozdział II i VI projektu to frontalny atak na przewlekłość procedur administracyjnych, która według raportów (m.in. Draghiego) jest głównym hamulcem inwestycyjnym w Europie. Komisja proponuje rozwiązania, które w polskim systemie prawnym mogą wywołać wstrząs.

1. Jeden wniosek, jedna decyzja, jeden portal

IAA (Industrial Accelerator Act) wprowadza bezwzględny wymóg cyfryzacji. Państwa członkowskie będą musiały utworzyć pojedynczy portal cyfrowy (Single Digital Portal) do obsługi wszystkich procedur dla projektów przemysłowych. Inwestor złoży jeden wniosek (single permit application), a wyznaczony „punkt kontaktowy” będzie koordynował cały proces, kończący się wydaniem decyzji kompleksowej (comprehensive decision). Koniec z bieganiem od wód polskich do konserwatora zabytków – to urząd ma biegać za inwestorem.

2. Milcząca zgoda (Tacit Approval) – Rewolucja w KPA

To mechanizm, którego polska administracja boi się najbardziej. Artykuł 8 ust. 2 projektu wprowadza zasadę milczącej zgody na etapach pośrednich procedury. Jeśli urząd nie wyda opinii lub uzgodnienia w ustawowym terminie, uznaje się je za wydane pozytywnie. Wyjątkiem są kluczowe oceny oddziaływania na środowisko (OOŚ), które nadal wymagają aktywnej decyzji, ale presja na terminowość na pozostałych etapach będzie ogromna.

3. Obszary Przyspieszenia Przemysłowego (Acceleration Areas)

To coś więcej niż Specjalne Strefy Ekonomiczne. Państwa członkowskie będą miały obowiązek wyznaczyć tzw. Acceleration Areas. W strefach tych:

• Ma obowiązywać „zbiorcze pozwolenie bazowe” (aggregated baseline permit) przygotowane przez państwo.
• Inwestor wchodzący do strefy może być zwolniony z obowiązku przeprowadzania indywidualnej oceny oddziaływania na środowisko, jeśli jego projekt mieści się w ramach oceny wykonanej dla całej strefy.
• Strefy te mają mieć priorytetowy dostęp do sieci energetycznej i surowców.

Dla polskich samorządów to wyścig z czasem. Regiony, które szybko przygotują takie strefy (z gotowymi przyłączami i ocenami środowiskowymi), ściągną inwestorów. Te, które prześpią temat, zostaną z niczym.

Surowcowa „Twierdza Europa”

W Rozdziale IV projektanci regulacji pokazują, że wyciągnęli lekcje z kryzysu gazowego i uzależnienia od chińskich metali ziem rzadkich. Wprowadzono tu mechanizmy o charakterze niemal militarnym.

1. Mechanizm „Zastawu Surowcowego” (In-kind contribution)

Jeśli państwo trzecie (np. Chiny) wprowadzi restrykcje eksportowe na surowce krytyczne (np. gal, german, lit), Komisja Europejska może uruchomić procedurę odwetową. Firmy z takiego kraju, chcące sprzedawać w UE produkty zawierające te surowce (np. elektronikę, samochody), będą musiały fizycznie zdeponować określoną ilość surowca w unijnych centrach składowania (stockpiling centres). To mechanizm wymuszający: „Chcesz sprzedawać u nas gotowe produkty? Musisz zagwarantować nam dostęp do surowców, z których są zrobione”.

2. Złom to nowe złoto (Scrap Retention)

Artykuł 27 zachęca państwa do zatrzymywania strategicznego złomu wewnątrz Unii. Chodzi o stal, aluminium, miedź oraz tzw. „czarną masę” (black mass) z recyklingu baterii. Przepisy sugerują wprowadzenie mechanizmów, w których ten złom trafia w pierwszej kolejności do firm w Acceleration Areas. To cios w eksport odpadów do Azji i Turcji, a zarazem potężne wsparcie dla europejskiego przemysłu recyklingowego i hutnictwa opartego na piecach elektrycznych.

Podsumowanie Całości: Co to oznacza dla polskiego biznesu?

Wyciek projektu Industrial Accelerator Act ukazuje Unię Europejską wchodzącą w fazę gospodarki wojennej (w sensie handlowym). Cel jest jasny: przywrócenie udziału przemysłu w PKB do poziomu 20% do 2030 roku.

Oto 4 strategiczne wnioski dla polskich firm:

1. Audyt Śladu Węglowego to konieczność: Bez precyzyjnego wyliczenia śladu węglowego produktów (zgodnie z nowymi normami dla stali i materiałów budowlanych), firmy zostaną odcięte od rynku zamówień publicznych i łańcuchów dostaw dużych koncernów. Verigreen i inne firmy doradcze stają się kluczowymi partnerami w utrzymaniu rentowności.
2. Szansa na Joint Ventures: Polskie firmy nie powinny bać się wchodzenia w partnerstwa z inwestorami z Azji. Nowe przepisy o FDI (limit 49% dla kapitału zagranicznego) stawiają polskie podmioty w uprzywilejowanej pozycji negocjacyjnej. To szansa na pozyskanie technologii, a nie tylko kapitału.
3. Lokalizacja ma znaczenie: Planując nowe inwestycje, należy bacznie obserwować, gdzie rząd wyznaczy Acceleration Areas. Inwestycja poza tymi strefami będzie obarczona większym ryzykiem biurokratycznym i gorszym dostępem do mediów.
4. Recykling zyskuje na znaczeniu: Firmy, które potrafią odzyskiwać surowce (zamknięty obieg), zyskają preferencje regulacyjne. Dostęp do złomu stanie się kluczową przewagą konkurencyjną.

Konkluzja: IAA to koniec ery taniego importu i naiwnego otwarcia rynku. Nadchodzi czas „twardej gry”, w której wygrywa ten, kto produkuje lokalnie, czysto i potrafi to udokumentować. Dla Polski to szansa na awans z „montowni Europy” na pełnoprawnego partnera technologicznego – pod warunkiem, że polska administracja udźwignie ciężar cyfryzacji i przyspieszenia procedur.

Nie czekaj, aż przetarg przejdzie Ci koło nosa. Projekt Industrial Accelerator Act jasno pokazuje kierunek: wygrają ci, którzy udowodnią niski ślad węglowy swoich produktów. Klasy energetyczne dla stali i betonu staną się faktem szybciej, niż myślisz.

W Verigreen nie tylko liczymy ślad węglowy (LCA/EPD). Pomagamy zbudować strategię, dzięki której Twoje produkty spełnią wyśrubowane normy „Made in EU” i „Low-Carbon”.